Środa. Szczebrzeszyn i wąwozy.

Wycieczka wąwozami na zachód od Szczebrzeszyna.

Roztoczańskie wąwozy kusiły nas od początku, bo w końcu to „jakby góry”. Pamiętam nawet, że kiedy - już po ciemku - dojeżdżaliśmy w poprzedni czwartek do Szczebrzeszyna, ze zdziwieniem zauważyłem … że pniemy się w górę serpentynami! Trzeba to było sprawdzić.

Wybraliśmy na mapie jeden na chybił-trafił i rzeczywiście. Przynajmniej na początku ma się wrażenie – choć zupełnie nie ma skał – że jesteśmy gdzieś … w małych Pieninach. Nawet pogoda nam „dopisała”. Zachmurzyło się bowiem prawdziwie po „beskidzku” i zaczął lać deszcz , który powoli przeszedł w grad. Złudzenie trwało jednak krótko. Wypogodziło się nieco i kiedy wyszliśmy z wąwozu … na pola … czar prysł. Płasko i ni cholery nie wiadomo, gdzie właściwie jesteśmy i gdzie właściwie mielibyśmy iść. Przy braku wyraźnych punktów orientacyjnych, nawet z kompasem mieliśmy kłopoty z odnalezieniem innej „doliny”, w której rano zostawiliśmy samochód. Kluczyliśmy więc trochę desperacko, ale nie takie ćwiczenia (na orientację) już przerabialiśmy i na auto trafiliśmy wzorowo.

Less

Pylasta skała osadowa, zwięzła składająca głównie się z drobnych okruchów kwarcu, nawianych przez wiatry wiejące od strony lądolodu. Less to osady powstałe podczas plejstoceńskich zlodowaceń. Less ma barwę żółto-brązową.

Pokrywa lessowa - powstała w wyniku działalności wiatru - wiatr osadza drobne cząsteczki pyłów. Na pokrywach lessowych tworzą się czarnoziemy. Największe pokrywy lessowe występują w Chinach, gdzie ich grubość dochodzi do kilkuset metrów.

W Polsce występuje najczęściej na Lubelszczyżnie i na Śląsku. Miąższość pokładów w Polsce waha się od kilku do kilkunastu metrów. Akumulacja lessu zakończyła się około 15.000 lat temu, a więc od tego czasu postępuje degradacja tego osadu.

Formy lessowe:

• parowy
• wąwozy
• doliny odwadniane okresowo
• płaskowyże

Szczebrzeszyn

Miasto w województwie lubelskim, nad rzeką Wieprz, około 5357 mieszkańców (stan na rok 2004). Niegdyś gród obronny na trakcie kijowskim. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. zamojskiego.

Szczebrzeszyn posiada prawa miejskie od 1352 roku (nadane przez Kazimierza Wielkiego); w czasie reformacji miasto było ośrodkiem kalwińskim. Ścierały się tutaj różne kultury i religie: katolicy, żydzi, kalwini, arianie. O przeszłości świadczą pozostałe budowle: barokowy przyklasztorny kościół św Katarzyny, cerkiew o obronnym charakterze z XV wieku, synagoga. Obrazu dopełnia jeden z najstarszych żydowskich cmentarz - kirkut ze swoimi macewami.

Miasto to znane jest głównie z wiersza Jana Brzechwy, dlatego umieszczono tu drewniany pomnik chrząszcza grającego na skrzypcach przy malowniczym źródełku.

Nie będę się czepiał, więc powiem tylko, że Szczebrzeszyn można sobie darować, razem z pomnikiem chrząszcza, który – jak się okazuje – jest po prostu picem i fotomontażem. Zacznijmy jednak od znanego wiersza.

Jan Brzechwa

W Szczebrzeszynie chrząszcz brzmi w trzcinie

W Szczebrzeszynie chrząszcz brzmi w trzcinie
I Szczebrzeszyn z tego słynie.

Wół go pyta: "Panie chrząszczu,
Po co pan tak brzęczy w gąszczu?"

"Jak to - po co? To jest praca,
Każda praca się opłaca."

"A cóż za to pan dostaje?"
"Też pytanie! Wszystkie gaje,

Wszystkie trzciny po wsze czasy,
Łąki, pola oraz lasy,

Nawet rzeczki, nawet zdroje,
Wszystko to jest właśnie moje!"

Wół pomyślał: "Znakomicie,
Też rozpocznę takie życie."

Wrócił do dom i wesoło
Zaczął brzęczeć pod stodołą

Po wolemu, tęgim basem.
A tu Maciek szedł tymczasem.

Jak nie wrzaśnie: "Cóż to znaczy?
Czemu to się wół prożniaczy?!"

"Jak to? Czyż ja nic nie robię?
Przecież właśnie brzęczę sobie!"

"Ja ci tu pobrzęczę, wole,
Dosyć tego! Jazda w pole!"

I dał taką mu robotę,
Że się wół oblewał potem.

Po robocie pobiegł w gąszcze.
"Już ja to na chrząszczu pomszczę!"

Lecz nie zastał chrząszcza w trzcinie,
Bo chrząszcz właśnie brzęczał w Pszczynie.

Mam 2 podchwytliwe pytania:

• Skąd bezzasadna plotka, że chrząszcz, co brzmi w trzcinie jest w Szczebrzeszynie, skoro Pan Brzechwa pisze wyraźnie, że JEST W PSZCZYNIE (a w Szczebrzeszynie był bardzo krótko)?
• Skąd pomysł, że tytułowy chrząszcz jest owadem, jak to sugeruje pomnik (na którym zresztą „chrząszcz” przypomina – o zgrozo! – Filipa z „Pszczółki Maji”), skoro z wiersza Pana brzechwy nic takiego nie wynika?

Roztocze Online

Wyjaśnia sprawę słynnego szczebrzeskiego chrząszcza.

Szczególnie w obliczu mającego powstać w Szczebrzeszynie pomnika dużym nietaktem byłoby postawienie na cokole niewłaściwie zwizualizowanego bohatera wiersza Brzechwy. Oczywiście przypuszczenie, że chrząszcz może być ptakiem wydaje się zasadne dopiero po ponownej lekturze wiersza – tak silne tkwi w nas przekonanie, że Brzechwa pisał o owadzie “brzmiącym w trzcinie”. Jednak czy chrząszcz może brzmieć w trzcinie?
Według ornitologa Macieja Raczkowskiego z Gniewskiej Grupy Lokalnej OTOP "REMIZ" chrząszcz to prawdopodobnie potoczna nazwa bąka – ptaka żyjącego w trzcinowiskach i wydającego charakterystyczny dźwięk “dmuchania w butelkę”.

Encyklopedia PWN

Bąk, Botaurus stellaris, ptak z rodziny czapli. Duży, masywny o grubej szyi - długość ciała osiąga 76 cm, waga - 1200 g. Zarówno samica jak i samiec nie różnią się wyglądem. Upierzenie ich jest żółtobrązowe (o barwie trzciny) z podłużnymi pręgami, wierzch głowy czarny, gardło białe. Po trzcinach wspina się charakterystycznym pełzającym ruchem. W niebezpieczeństwie potrafi całymi minutami stać nieruchomo w pozycji słupka. W locie można zobaczyć charakterystyczne szerokie, okrągłe skrzydła oraz wyciągniętą szyję. Zamieszkuje rozległe trzcinowiska, gdzie buduje płaskie gniazdo. Jego pokarm stanowią ryby, płazy, pijawki, owady wodne. Występuje Europie; w Polsce przylatuje w III-IV, odlatuje w IX-XI.